7.8.20

Reescritura e bechamel

2 comentarios

Usamos todo tipo de analoxías, máis ou menos afortunadas, para explicar a escrita literaria. Habitualmente o tipo de metáfora que cada quen emprega correspóndese cun modo diferente de entender o proceso de escribir e non tanto coa consecuencia desa escrita. Procesos moi distintos teñen como resultado, ás veces, novelas que poderían ser xemelgas, e tamén ocorre do revés.

Hai quen compara a escrita cun embarazo e un parto, e fala da relación de pertenza entre o texto e a persoa que o escribe, da intimidade e do humano; asume que a obra, dalgunha maneira, agroma de forma imparable dentro de unha e cara a fóra. Non sei se me agrada esta comparación, comporta unha idea de misterio sobre a literatura que non ten que ver comigo, que entendo que a novela é sempre un artificio, un mecanismo de reloxo, ideado para dar a hora exacta sen expoñer as engrenaxes exteriormente.

Hai tamén quen relaciona a novela co proceso de levantar unha casa, poñendo o foco de atención na estrutura, na importancia da solidez, na existencia de fases e procesos se cadra planificados ou na habitabilidade do conxunto. O único problema que lle atopo a esta comparación é a sensación de que remite ao uso de materiais que non están vivos. Á metáfora da novela como construción fáltalle, para que a min me sexa útil, o apartado húmido e pringoso que ten o material dunha novela, que é capaz de apodrecer ou de respirar. Pese a iso, teño habitualmente a percepción de que a miña escritura ten que ver coa costura e coa calceta, que é unha cousa parecida. A novela nace, primeiro, como unha especie de patrón, un mapa inmaterial que existe na cabeza ou en forma de esquema. Despois, as liñas de texto poden ser fíos de la de distinto grosor, cor ou textura, que se superpoñen uns sobre outros. O reto é sempre poñer en xogo a habilidade que unha teña para anoalos punto sobre punto coa finalidade de crear un todo que logo serve como prenda de amor ou de abrigo. Nese sentido, o patrón pode executarse con diferentes tipos de material e, seguramente, algúns sexan máis acaídos que outros, pero, en calquera caso, patrón e xénero son cousas independentes. No tipo de fío que se escolla, na elección de usar cores clásicas ou de moda, baratas ou de luxo, e no virtuosismo para tecer sen apretar cada vez máis os puntos ata que cómpre destecer e volver comezar, atopo unha analoxía aceptable do que significa o acto da reescritura.

A reescritura non ten por que afectar ao patrón da prenda, unha pode querer facer unha bufanda rosa e decatarse a medio camiño de que non lle chega a la que tiña mercada, e de que debe repetir a labor desde o comezo nunha cor sobria, cambiar o ton, procurar unha textura máis discreta e máis abrigada para que sexa poñible, aínda sen modificar a extensión, a talla e a función do material.

Cando a reescritura afecta a todas as capas que ten a factura literaria dun libro, creo que o proceso ten máis que ver coa cociña que coa calceta. A novela parécese á bechamel. Parécese en tres cousas de partida: é algo que moita xente considera unha elaboración complicada, misteriosa, ou que require moita experiencia, pero que resulta, en realidade, máis doada de facer do que pode parecer se nunca o intentaches. Tamén é algo que require certa experiencia, certa práctica. E, sobre todo, é algo que se pode atopar, de elaboración industrial, no supermercado. Pódense dicir estas tres cousas tamén da novela.

A reescritura dunha novela ten que ver coa corrección da bechamel en que é un proceso delicado. Require atención, remover constantemente, non perder de vista o lume, agregar as proporcións exactas de cada cousa. E, sobre todo, ocorre que unha vez que se comete un erro fundamental, hai sempre, por desgraza, un punto de non retorno. Chega un momento imprevisible, tanto nunha novela como nunha bechamel, no que algunhas cousas poden saír mal e facer inviable o resultado final. Ocorre dun momento a outro. Poden formarse grumos sen que unha o desexe, a pesar de remover con ansia. A fariña pode tostarse excesivamente contaxiando dun sabor amargo e non pretendido toda a salsa. Se ocorre unha destas dúas cousas (ou as dúas), a solución pasa por repetilo todo desde cero. Reescribir unha bechamel nunha tixola nova, se cadra cambiando as cantidades, substituíndo a fariña por maicena, renunciando a botarlle cebola ou noz moscada, é un acto decididamente derrotado. Hai ocasións nas que unha desexaría pasalo todo pola batidora para evitar os grumos e facerse a ilusión de que ninguén se vai decatar. Así é posible montar a lasaña, pero nunca será igual. Basta con que a cociñeira o saiba.

Escribo unha novela de intriga, por chamarlle dalgunha maneira. O proxecto sae, con moito, da miña zona de confort. É a terceira vez que trato de facer algo así. O primeiro intento non o rematei. O segundo si, pero o resultado era digno de quedar para sempre na gaveta sen máis traumas. Non sei se, neste terceiro intento, acabarei decidindo o mesmo, pero tampouco sería un problema. Decateime, ao comezo do traballo, de que os meus personaxes non facían cousas, senón que pensaban nas cousas que xa fixeran ou reflexionaban sobre aquelas que querían facer. Custoume renunciar a todo iso, perseguir a trama e, se cadra, a sorpresa, como o elemento máis importante do texto, escribir diálogos, organizar o discurso arredor da acción. Unha vez superadas esas cousas, decateime, con entusiasmo, do divertido que é escribir isto e atopei un ámbito estimulante e retador para min, aínda que con resultados desiguais. Sorprendeume a expansión natural do texto nunha extensión na que non me manexo habitualmente. Tamén me gustou o proceso de axeitarme a outro estilo, de escribir para outro tipo de lectorado, seguramente xuvenil, e a necesidade de multiplicar, para este libro, o número reducido de personaxes que habitualmente constrúo. En xeral sentinme capaz de abranguer o proxecto, e iso é bastante interesante para quen entende a escrita literaria como un oficio no que indagar.

Agora mesmo quédanme tres capítulos para chegar ao final. Como xa coñezo o desenlace, fáiseme máis aburrido redactalo do que foi  escribir os outros ata agora. Non contaba con esa sensación, porque en traballos anteriores sempre cheguei ata o final dun libro, no primeiro borrador, no mesmo estado anímico que quería trasladar á escrita. Esa sensación un pouco aburrida, un pouco precipitada, obrigoume a reescribir os dous primeiros capítulos deses tres que me restan, antes de acometer o derradeiro, porque atopei que caía con frecuencia nun certo fastío apresurado, que é a última cousa que unha quere trasladar nun desenlace. Non sei se os mellorei ou se debería parar, pero teño medo de facelo e de atopar, no momento de retomala, que a novela está fría. Chegados a este punto do verán, atópome na disxuntiva de refacer a bechamel ou abandonar a receita, de desistir da pretensión de cociñar lasaña e aproveitar as outras cousas que xa teño feitas para preparar espaguettis á boloñesa. Mesmo podería, e se cadra sería o máis cabal, fregar a cociña e propoñerlle aos meus convidados saír a xantar fóra. En todo caso, poñer o mandil e enfouzar as mans é unha cousa da que nunca me arrepinto. Quen sabe.


*A imaxe é "A cociñeira", de Félix Vallotton

22.7.20

Arredor do pacto de ficción e a utilidade de poñer cara de pena

0 comentarios




O meu fillo ten vocación de coleccionista. A forma máis doada de que se interese por algo é que ese algo sexa unha parte dun todo, que poida acumular fragmentos dun conxunto cuxa dimensión ignora, clasificalos e ir completando uns cos outros. Interésalle, por exemplo, todo o que ten que ver con Elmer, de David Mackee, e as distintas historias do elefante de retallos, que verdadeiramente é case unha franquicia. O caso é que ten o álbum orixinal, Elmer, e a secuela clásica, Elmer e Wilbur, desde hai moito tempo. Despois fíxose con algúns contos adicionais que contan historias paralelas e por último, con dous volumes recompilatorios que traen, cada un, cinco historias de Elmer. Quédalle un terceiro.

Onte díxome que cando mercaríamos ese terceiro. Díxenlle que me parecía ben ir á libraría un día destes e non ficou demasiado convencido. Non podía durmir e deixeino quedar un pouco comigo na cama. Nese baixar a garda que comporta estar a piques de caer rendido cometeu un erro imperdoable. Contoume que, ao día seguinte, volvería pedirme que fósemos á libraría e que, se eu me negaba, el me poñería “a carita”. A carita, explicou, é iso que fai cando quere algo de min e non está seguro de conseguilo. Exemplificouno ladeando un pouco o rostro e executando unha caída de ollos moi sentida. Díxenlle que agora que coñecía o seu truco de simulación inevitablemente a carita perdería o seu efecto. Iso non importa, dixo. Despois quedou durmido e tiven que levalo no colo ata a súa cama coma se fose un fardo.

Hoxe asistín, en todo o seu efecto, ao momento en que o meu fillo procedía a poñer en práctica a carita. Pensei, equivocadamente, que son máis astuta do que el é e díxenlle que estaba ao tanto da súa estratexia. E que?, preguntou, case ofendido, “a carita funciona igual”. Se cadra estades seguros de que non pode, de ningunha maneira, funcionar igual, e eu non sabería que dicir ao respecto, pero o caso é que o meu fillo rematou o día co terceiro volume de contos de Elmer faltante e eu pregúntome se isto ten algo que ver co que penso arredor do vínculo entre as novelas e as lectoras de novelas, e co que penso sobre como nos relacionamos cos pactos de ficción.

Estou lendo un thriller policial de case mil páxinas que non ten ningún atractivo, nin no plano literario nin no argumental. Isto non é algo raro. A lectura pode ser para min, ás veces, unha especie de hábito, como para outra xente o é acender a televisión cando están sós na casa aínda que non estean vendo nada. Por outra parte, hai libros que merecen ser pechados sen pena para acender despois a televisión.

Penso moito en cales son os motivos que me levan a continuar, aínda de maneira discontinua, coa lectura. A trama e os misterios son tramposos. Os personaxes non se sosteñen, teñen en cada parágrafo unha certeza irrenunciable que abandonan sen explicacións no seguinte. Gardan coñecementos cruciais para o desenvolvemento da historia durante capítulos e, de súpeto, lembran que saben desde hai tempo un feito clave que lles tería aforrado duascentas páxinas de pescudas. Apréndense moitas cousas dos libros malos, as costuras do texto evidéncianse e pode chegar a ser fascinante pensar en como tratarías de arranxar as eivas que se expoñen.

En xeral, fóra dos libros que son manifestamente malos, todas as novelas de misterio comportan asumir que o autor ou a autora vai tratar de enganarnos. É dicir, sabemos que a autora está poñendo a carita para que nos confiemos, pero sabelo anticipadamente non debería ser un problema para que funcione. Detesto o tipo de crítica ou comentario que se fai sobre un libro aleatorio con vocación de cazador. Paréceme que cando un lector asume unha novela como un proceso de captura de faltas está a perder o esencial. Adoitan ser comentarios do tipo “é inverosímil que o mordomo tivese tanta carraxe acumulada contra o dono da casa como para matar á súa filla porque calquera mordomo normal, no seu caso, o que faría sería deixar o traballo”. Pois claro, pero a literatura trata precisamente do excepcional e non sería divertido ler como o mordomo se despide no primeiro capítulo e decide preparar oposicións para converterse en funcionario de correos e abrazar unha existencia anódina. É como se observásemos un espectáculo de danza prodixioso e nos enfadásemos moitísimo argumentando que todo é unha coreografía. Todas as novelas deben ser unha coreografía. Algunhas logran crear no lector a ilusión de que o baile é espontáneo, pero cando unha está afeita a ir ao ballet aprende, de contado, a trasladarse voluntariamente a ese lugar do engano. Nese contexto unha está desexando ver a carita que lle van poñer porque realmente xa ten decidido deixarse enganar.

Isto non pode aplicarse ao libro que estou lendo eu agora. Non me molestan os trucos nin saber que trucos son, o que me molesta é que non funcionen como tales. O que me molesta é coñecer un bo número de trucos fantásticos que poderían trasladarme a un espectáculo de pirotecnia fabuloso e que o autor decida acender un misto coma se fose unha bengala. Non son o tipo de persoa que acude a unha función de maxia na que o mago acerta que a carta que retiramos en segredo da baralla é un tres de picas e sae do teatro moi molesta porque é imposible que o mago lea a mente e resulta evidente que algunha compoñenda hai para que fose capaz de crear a ilusión de ter dotes de adiviñación. O único que me molesta é que a carta fose, en realidade, un catro de trevos. Supoño que os lectores gardamos sempre un ás na manga e, se ben aceptamos que nos poñan a carita, non estamos dispostos a poñela nós cando a cousa non resulta.

3.3.20

O que escribín cando presentamos " A herba de namorar", de María do Cebreiro, polo mes de outubro.

0 comentarios


Escribe María nas primeiras liñas do limiar que abre este libro que con vinte e pico anos recibiu unha carta de Luisa Castro como resposta ao envío do seu primeiro poemario, "O estadio do espello". E que esa carta aínda a acompaña. A min gustaríame contar hoxe como coñecín eu a María do Cebreiro, a poeta, porque aquel encontro breve, fugaz, e de seguro esquecido para ela, actuou en certa maneira como un talismán nos meus anos mozos, e posiblemente tamén a min me acompañe aínda agora, dunha forma ou doutra, pero de seguro dunha forma feliz.

Tracemos un perfil. Eu son, daquela, unha adolescente que está a piques de comezar o bacharelato de letras puras. Eescribo. Escribo moito e mal, leo tamén moito e por fortuna leo moito mellor do que escribo. Escoito a Joni Mitchell. Levo un vestido de cor escura, o pelo longo, non uso maquillaxe nunca, anoto nun caderno que infelizmente perdín varios anos despois nun taxi en Jerez de la Frontera, algúns fragmentos de poemas ao rebumbio, porque quero, máis que ningunha outra cousa, embeberme das cousas que me rodean e, en concreto, das cousas que me rodean nas que descubro, sen saber por que, a beleza. Aínda non lin “Rayuela”. Aínda non lin a Pizarnik. Aínda non lin, desde logo que non, a Philip Larkin.

Vivo, daquela, en Noia, unha vila que é allea ao meu mundo anterior, decididamente compostelano, e á que meus pais se trasladaron a vivir por azar, por ser o punto intermedio entre os destinos dos seus postos de traballo respectivos. Estraño moito a miña cidade, e estraño sobre todo, para que negalo, as bibliotecas e as librarías da miña primeira nenez en Compostela, que frecuento moito menos que antes e sempre acompañada, porque aínda faltan algúns meses para que me deixen coller o bus e vir a Santiago soa. Na casa da cultura Avilés de Taramancos, na que se atopa tamén a biblioteca pública, aparece unha tarde un cartaz escintilante que anuncia que María do Cebreiro virá presentar un libro, "Nós, as inadaptadas", o próximo venres. É o tempo do Prestige e da Guerra de Iraq. A visita dunha poeta, e non só dunha poeta, senón dunha das poetas que eu leo de forma apaixonada, éncheme dunha emoción inxenua e verdadeira (acaso isto é unha redundancia e todas as emocións verdadeiras sexan tamén inxenuas). Eu aínda non lin ese libro senón o seu libro anterior, “O estadio do espello”, que teño na casa e que anotei por fragmentos no meu caderno da fermosura. Porén, merco o poemario novo de seguida, léoo antes de que María do Cebreiro veña, e penso nalgunhas preguntas que me gustaría formularlle e que sei que nunca me atreverei a facerlle. Penso tamén que a forma material do libro, dun laranxa esluído, non ten a bonitura que o libro merece.

Ao final daquela presentación, da que non lembro apenas nada (só algúns detalles fundamentais, como a lectura que a poeta fai de algúns dos poemas, que me leva a pensar que os poemas, dalgunha maneira, respiran), achégome á mesa detrás da que María está sentada e pídolle se me pode asinar o libro. Escribe unhas liñas moi fermosas nas que fala dos meus ollos, di que son grandes e brillan. Eu non me atrevo a pedirlle que me asine tamén "O estadio do espello" porque me parece un abuso, e así permanecen na biblioteca eses dous libros dela durante moitos anos, un asinado e outro sen asinar. Preguntoume se escribía, se eu escribía. Lémbroo ben. Lembro tamén o que lle respondín: "Non, non. Non escribo". Negueino tres veces. E mentía, claro. Aínda agora ignoro por que ela mo preguntou e por que eu lle mentín.

Despois, o tempo demorou moito a oportunidade de regresar a Compostela. Deixei de ser adolescente e vivín noutras cidades que non eran a miña, pero que tamén amei. Escribín algúns libros, seguín lendo á poeta e xuntando outros libros seus, non necesariamente na orde na que foron publicados, con eses dous primeiros, e cos libros doutras poetas, algúns asinados e outros sen asinar.
Escoiteina recitar varias veces en distintas cidades, mesmo algunhas veces por azar, e sempre me produciu a sensación de asistir a aquela primeira respiración, pero nunca me acheguei a dicirlle nada despois de escoitala. En realidade isto ocórreme con máis autores e autoras galegas que me interesan, hai contextos e persoas ante os que sinto a necesidade de ser invisible. A saber por que. E, de calquera xeito, supoño que resultaba complicado dicirlle “Ola” a María nalgún deses recitais e aínda máis confesarlle que eu si que escribía despois de negarllo tres veces aos dezaseis anos, aínda que ela xa non o lembre.

Así que cando me propuxo acompañala nesta cita de hoxe pensei, observando este libro, que sería fermoso estar aquí e que esta tarde-noite de outubro traza a outra metade dun círculo estraño que comeza, se cadra, con ese primeiro encontro fugaz. Isto é algo que me conmove de maneira inexplicable, xa que as dúas datas son en aparencia triviais. Inexplicable e non, porque é o aparentemente trivial o que nos conmove de verdade, polo menos a min. E nesta contradicción (e a poesía de María do Cebreiro, creo, ten moito de lúcida contradicción) está o sentido de todo isto.
Mentres lía este “A herba de namorar”, como cando lía aquel “Nós, as inadaptadas”, anotei algunhas preguntas que lle facer, que lle faría se me atrevese. Así que decidín que quen hoxe está aquí é, como mínimo, unha mestura de min e a que eu era, se non enteiramente a que eu era, escribindo preguntas nunha folla de papel.

Ao comezo eran preguntas lícitas, por chamarlles dalgún xeito, preguntas como: Foron sempre cincuenta poemas? Foi antes o número ou a selección? É dicir, foi antes o peso deste libro ou os espécimes que se queren poñer no canasto? Que hai dos poemas, dos froitos, rexeitados da colleita? Tivo dificultades para escoller ou para descartar? Canto hai de balance, de tasación (que palabra máis fea), reformulo: Canto hai aquí de poñer, en definitiva, nunha báscula, o traballo poético de moitos anos? E que é o que aquí, por debaixo dos poemas, latexa? É a vida? O amor? Hai diferencia?
Máis tarde, as preguntas, foron volvéndose extrañas, como o animal que as formula. Como sería esa báscula na que María deposita os seus versos para facer balance? Sería dixital e precisa e polo tanto implacable, ou pola contra mecánica e antiga, coa fermosura intelixente das primeiras máquinas e, nese sentido, inevitablemente piadosa? Atopou, a autora, prendas que non agardaba neste camiño de buscarse? San andresiños de cores impensables? É este libro unha cápsula do tempo que podería a súa autora soterrar nunha caixa de lata baixo a terra do xardín para que unha civilización futura soubese dela?

E tamén, Volve ler María os seus libros unha vez publicados ou esquéceos nun labirinto de signos mentres a nova poesía se lle impón como se impoñen o clima e a verdade? Se é o primeiro, por que o fai? Se é o segundo, por que non? Ela escribe en libretas ou escribe onde pode, onde o poema quere nacer? A súa caligrafía (isto é algo que me importa moito) é pulcra e fermosa, ou é aberta e desordeada e, polo tanto, doutra forma, dúas veces fermosa? (confesión: desexaría que fose isto último). Ten un gato? E se non ten un gato, como lle chamaría a un gato de telo?
De nena durmía con peluches? Cal era o conto ou a canción predilecta da súa infancia? Aínda a conmoven? Maréase nos barcos ou nos coches? Gústalle a praia? (Isto non podo preguntalo, creo).

 Hai algúns anos, nun momento de lucidez extremo, que no meu caso sempre se produce no cansancio, despois de varias noites durmindo pouco e mal atendendo unha febre ou un non lembro que do meu fillo cando era aínda un bebé, anotei algúns versos para un poema sobre a crianza que nunca rematei, pero que me serviu para pescudar nas razóns polas que escribimos poemas. A lucidez trouxo unha certeza adquirida, e na que acredito con firmeza: escribimos sempre por amor, aínda que o amor non é nunca o que pensamos. Eu amo moitos dos poemas que reaparecen como pecios da poesía de María do Cebreiro dentro deste libro. E anotaría, de seguro, moitos dos seus versos, coma se fosen miguiñas de pan sen cocer que conservar para ser capaz de lembrar camiños pasados. Direi algúns:“A partir de agora serei estranxeira entre os cidadáns, ruína entre as murallas”. Outro.“Dixéronlle que a ferida curaría, pero ninguén lle dixo canto vai estrañar a ferida cando sande”.Outro máis:“Cultivamos a vida, non os campos”.E un último:“A chuvia que repenica de noite no cristal non pide nada e non pregunta nada, pero se abrises a fiestra e a deixases entrar invadiría todo”

Este é un libro de páxinas dobradas polas esquinas e unha viaxe na que atopar o que non se espera.
Escribín eu aquí, todas estas preguntas, tamén por amor, por amor ao poema, á poesía, á respiración, e aos círculos que se conectan. Escribín todas estas preguntas como estelas que se foron formando ao longo do tempo despois daquel día no que fun ver a María do Cebreiro e a observei con ollos brillantes e non me atrevín a preguntarlle nada. Agardo que mo perdoe.

Contar cousas

0 comentarios
Antes, hai moito tempo, adoitaba contar cousas aquí. Agora cóntoas case sempre noutros lugares da rede ou entre as páxinas, pero ás veces preciso un espazo de meu, unha rede máis grande. Así que este é o lugar onde Berta Dávila contaba cousas  antes e onde, aparentemente, de cando en vez, contará cousas  agora. Non prometo constancia, se acaso cariño e dedicación.